Dubbelrecensie: Jihadisme als abstracte kunst?

Dubbelrecensie: Jihadisme als abstracte kunst?
24 mrt 2021

Het ene journalistieke boek over de Syrische burgeroorlog (2011-?) is het andere niet, zoveel werd me opnieuw duidelijk bij het lezen van I was Told to Come Alone (2017) door Soaud Mekhennet, een boek dat ik ondanks de dikte met groot genoegen en in korte tijd uitlas. In deze recensie wil ik het boek zowel qua inhoud als qua methodologie vergelijken met het eveneens bekroonde journalistieke boek The Rise of the Islamic State (2015) door Patrick Cockburn, een boek dat mij bij eerste lezing een paar jaar terug diep teleurstelde.

Hoe het moet

I was Told to Come Alone: My Journey Behind the Lines of Jihad is met 419 bladzijden behoorlijk aan de dikke kant van een journalistiek boek, maar het is logisch als je naar de opbouw kijkt. Het boek herbergt in principe drie genres: autobiografie, journalistieke analyse en anekdotiek en als laatste journalistieke methodologie. De eerste twee hoofdstukken van de vijftien zijn geheel of vrijwel autobiografisch van aard en bevatten informatie over haar opvoeding, haar afkomst en haar familie, maar ook over de verhouding tussen haar Duits-zijn, haar Marokkaans-zijn, haar Turks-zijn, haar soenni-zijn en haar sjia-zijn. Ook in de latere hoofdstukken wordt hier regelmatig op teruggegrepen en worden zo bepaalde ervaringen van context voorzien. De journalistieke anekdotiek vloeit vrij naadloos uit het autobiografische voort en bepaalde ervaringen in haar journalistieke werkveld, het gaat trouwens vrijwel steeds om islamistisch terrorisme, paart ze met eigen ervaringen in haar opvoeding, haar opvattingen over wat islam is en hoe ze bepaalde ontwikkelingen binnen islam zag gebeuren, zoals het groeiende sektarisme, tot flarden van een bredere analyse over hoe islamitisch terrorisme zo groot kon groeien.

Mekhennet bespreekt in haar beperkte analyses de groeiende kloof tussen soennisme en sjiisme, maar ook de invallen van de VS in Afghanistan en Syrië, ze bespreekt Bosnië en ook Algerije, waarbij ze verbanden legt tussen het gedachtengoed van radicalere islamistische elementen in het Algerije van de jaren negentig toen ze haar journalistieke werk begon naar opvattingen van ISIS-leden rondom 2014. Daarnaast komen ook de grofheid van de Egyptische en de Syrische inlichtingendiensten aan bod en zo de schade die de zogenaamde seculiere regimes aanrichten, en de Arabische Lente. Geen van deze ontwikkelingen wordt tot het einde toe uitgewerkt, maar ook wordt geen van deze ontwikkelingen tot primaire oorzaak gemaakt. Dat is dan ook meer iets voor de analisten.

Door het hele boek heen, opnieuw met een flarderig karakter, bespreekt Mekhennet haar journalistieke methodologie, waarbij duidelijk wordt dat ze extremisten serieus wil nemen en hun posities helder en correct weer wil geven, zodat wij als westerlingen beter begrijpen waarom ze doen wat ze doen, zonder daar noodzakelijk begrip voor te hebben. Ze stelt tijdens interviews hele kritische vragen die niet altijd gewaardeerd worden, maar het blijkt ook dat jihadisten haar voldoende vertrouwen en haar artikelen lezen en bespreken. Tijdens haar journalistieke werk neemt ze grote persoonlijke risico’s, maar ze doet zichtbaar ook haar best om die risico’s te vermijden, zowel richting jihadisten als richting veiligheidsdiensten, die soms de grotere dreiging zijn. In het boek wordt duidelijk dat ze vanwege de risico’s bepaalde journalistieke vragen niet beantwoord kan krijgen en is ze ook open over de beperkingen daardoor. Alles bij elkaar toont ze een aanpak die voorzichtig is, stapje voor stapje, persoonlijk, maar ook zo objectief mogelijk, zonder neutraliteit na te streven. Ook in iets als haar notenlijst is de aanpak zichtbaar, voor een journalistiek boek is een notenapparaat van 380 noten behoorlijk wat. Het toont aandacht voor details en het toont zorgvuldigheid.

Hoe het niet moet

Tegenover I was Told to Come Alone staat The Rise of the Islamic State: ISIS and the New Sunni Revolution van Patrick Cockburn, eerder gepubliceerd als The Jihadi’s Return: ISIS and the Failures of the Global War on Terror. Om te beginnen leest het boekje van 172 badzijden als een trein. Het is heel vlot geschreven en het is duidelijk dat Cockburn verstand van zaken heeft. De belangrijkste zwakheden in The Rise of the Islamic State komen aan het licht in de vergelijking met I was Told to Come Alone, en het eerste probleem is de benadering. Waar Mekhennet een diep persoonlijk verhaal vertelt, waarbij haar analyses voorzichtig zijn en een beperkte reikwijdte hebben, schrijft Cockburn als een schoolmeester die wel even vertelt hoe de werkelijkheid in elkaar steekt, met grote overtuiging, veel zelfvertrouwen en vooral niet te veel nuance. Daarmee vliegt hij soms behoorlijk uit de bocht.

Twee van de opvallende inaccurate claims van Cockburn zijn te vinden op pagina 3, waar hij zowel meldt dat er nauwelijks onderscheid is tussen de jihadistische groepen in Syrië en de ‘gematigde oppositie’, een evidente onwaarheid voor wie een beetje bekend is met de opvattingen en bestuurlijke methodologie van die oppositie, hoe onfris de oppositie soms ook is, als dat aan de oppositie geleverde wapens vliegensvlug bij de jihadisten terechtkwamen, eveneens onwaar. Op dit laatste punt: Van de 1.200 anti-tankwapens die de VS aan gecontroleerde FSA-groepen leverde, werd zo’n 0,9 procent door andere groepen gebruikt dan die die wapens ontvangen hadden, zoals Charles Lister niet moe wordt om te herhalen. Natuurlijk waren deze cijfers nog niet precies bekend toen Cockburn zijn boek schreef en de VS zijn niet Saoudi-Arabië of Qatar, maar het is een mythe dat door VS-bondgenoten aan Syrische rebellen geleverde wapens in groten getale in handen kwamen van jihadisten. Via het Iraakse leger gebeurde dat wel, specifiek dankzij vluchtende militairen. Op hetzelfde punt dat Cockburn verder als hij meldt (p. 35) dat Amerikaanse inlichtingendiensten er vanuit gingen dat informatie die zij deelden met de FSA ‘within minutes’ bekend zou zijn bij Al-Nusra en ISIS. Hij concludeert op basis daarvan dat de groepen inhoudelijk dichtbij elkaar staan, maar hier moeten twee zaken opgemerkt worden: 1. handelen op basis van bepaalde veronderstellingen maakt die veronderstellingen niet waar. Wanneer rechercheurs een politie-inval voorbereiden, lichten zij die uitvoerende politiedienst ook zo laat mogelijk in, omdat ze er rekening mee houden dat er mollen binnen de politie aanwezig zijn. Dat maakt dat laatste nog geen feit, maar is wel verstandig. Datzelfde geldt voor informatie delen met de FSA. 2. Zelfs als deze veronderstelling waar is, betekent het vooral dat de Syrische burgeroorlog in grote mate een informatieoorlog is. Maar enige reflectie op dit soort cruciale punten is in het boek afwezig.

In de rest van het boek maakt Cockburn het nog erger: zonder bewijs te leveren claimt hij dat Saoudi-Arabië en Qatar ISIS lange tijd steunden (p. 36), hetzelfde Qatar dus dat later door Saoudi-Arabië geblokkeerd werd omdat het te nauwe banden met Iran had, voor Turkije kan hij nauwelijks meer nuance opbrengen (p. 37), jihadistengroepen zouden ‘gematigd’ genoemd zijn als hun doelen overeen kwamen met die van de VS (p. 52), typische assadistische propaganda die hij zonder blozen overneemt. Verder noemt hij Al-Qaida meer een idee dan een organisatie, waarbij hij opnieuw zonder blozen een paraplu creëert waar verschillende islamistische organisaties die totaal niets met Al-Qaida te maken hebben onder passen.

Ondanks dat Cockburn af en toe wat nuanceert, is het grote beeld dat hij schetst dat van een strijd tussen soennieten en sjiieten, waar Saoudi-Arabië, Qatar, Turkije en ISIS en Al-Qaida aan de ene kant staan en Iran, Assad en Hezbollah aan de andere kant. Dit frame geeft op het eerste gezicht veel duidelijkheid, maar wie dieper de complexiteit van de Syrische burgeroorlog en de geopolitieke ontwikkelingen daaromheen kent, ziet dat hij dit frame veel meer aan de realiteit oplegt dan dit frame uit de werkelijkheid oprijst. Alles bij elkaar wekt de indruk van een abstract schilderij: Iedereen kan er wel iets waars in zien, het is zowel qua inhoud als qua stijl een knap stuk werk, maar het sluit niet adequaat aan op de werkelijkheid en dat is spijtig.

Het frame dat Cockburn zo nadrukkelijk kiest, schaadt de grote hoeveelheid interessante informatie die het boekje ook bevat, bijvoorbeeld over de financiering van ISIS en haar voorlopers, die in steden als Mosoel en Tigris al ver voor hun verovering winkeliers en andere ondernemers ‘belastingen’ oplegden. Een andere zwakte is het totale gebrek aan bronvermelding, het boek bevat geen enkele noot, veel anonieme bronnen, naar rapporten wordt vaak verwezen als ‘een rapport zegt’, zonder naam of uitgever van het rapport te melden, of ‘a video posted’ wordt aangehaald zonder zelfs maar de titel van de video te noemen. Als lezer sta je ook rondom de interessante en belangwekkende informatie met lege handen.

Conclusie

Op het tienjarig jubileum van de Syrische burgeroorlog is het boek van Saoud Mekhennet soms wat onbevredigend als je duidelijke verklaringen zoekt voor jihadisme en sektarisch geweld. Maar I was told to Come Alone heeft voor op The Rise of the Islamic State dat het juist niet een grote allesomvattende theorie presenteert, daar is het veel te voorzichtig voor. Het boek laat je achter met veel heel goede startpunten voor het zoeken van antwoorden, waar je eventueel op academisch vlak meer mee zou kunnen doen, maar niet met het vertrouwen dat je nu alles weet.

The Rise of the Islamic State biedt juist een spiegelbeeld: het geeft je de indruk dat je nu alles in handen hebt om jihadistisch extremisme goed te duiden, namelijk als een strijd tussen soennisme en sjiisme, terwijl dat hooguit een lachspiegelweergave is van de werkelijkheid. Seymour Hersh noemt Cockburn op de cover ‘the best Western journalist at work in Iraq today’ en The Press Gazette noemt hem mede op basis van dit boek Journalist van het Jaar 2014, maar die lof kan ik het boek niet geven, daarvoor is het te zwak, te vol van zelfvertrouwen. Souad Mekhennet, terecht winnaar van de Daniel Pearl Award, heeft in vergelijking zoveel meer te zeggen, zoveel meer diepgang. Het boek is misschien wel de beste introductie tot jihadisme voor een niet-specialistisch publiek.

I was told to come alone, souad mekhennetTitel: I was Told to Come Alone: A Washington Post Reporter on the Frontline of Terrorism
Auteur: Souad Mekhennet
Uitgever: Virago UK
Pagina’s: 419
ISBN: 9780349008370

 

The Rise of the Islamic State, Patrick CockburnTitel: The Rise of the Islamic State: ISIS and the New Sunni Revolution
Auteur: Patrick Cockburn
Uitgever: Verso Books US
Pagina’s: 172
ISBN: 9781784780401


Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.